ตอนที่ 365 จากออสเตรียถึงรัสเซีย

แน่นอนว่า โจเซฟจะไม่มีทางทูลความจริงแก่จักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ ว่าในบรรดากองทัพศัตรูที่บรัสเซลส์นั้น มีทหารเซาท์เนเธอร์แลนด์กว่า 1 หมื่น 8 พันคนที่แทบไม่มีประสิทธิภาพในการรบเลย ซึ่งในนั้นก็รวมถึงทหารที่เหลือรอดของวิทท์ที่เคยถูกกองพลทหารองครักษ์ตีจนแตกพ่ายไปก่อนหน้านี้ และชาวนาหรือพ่อค้าหาบเร่ที่ถูกเกณฑ์มาอย่างฉุกละหุกด้วย

แม้แต่กองทัพเนเธอร์แลนด์ก็เพิ่งจะเกณฑ์เข้ามาเมื่อตอนที่เกิดการก่อกบฏเมื่อปีที่แล้ว ประสิทธิภาพในการรบก็แทบจะดูไม่ได้เลย

คนที่สู้ได้จริงๆ ก็มีแค่ชาวฮันโนเฟอร์ 1 หมื่น 3 พันกว่าคน แถมยังไม่มีทหารม้าและทหารปืนใหญ่อีกด้วย

แต่ตัวเลขรวม 3 หมื่น 5 พันคนนี้กลับถูกแขวนไว้ภายใต้ชื่อของคาร์ลที่ 2 ซึ่งฟังดูแล้วก็สามารถเอาไปขู่คนได้ดีทีเดียว

ปากกาของโจเซฟยังคงขีดเขียนบนกระดาษจดหมายต่อไป:

“เพื่อไม่ให้เซาท์เนเธอร์แลนด์ต้องตกไปอยู่ในมือของกลุ่มกบฏอีก เสด็จลุงจำเป็นต้องส่งทหารมาที่นี่อย่างน้อย 2 หมื่นนาย และปรัสเซียกับฮันโนเฟอร์ก็อาจจะส่งกำลังมาเสริมที่นี่ด้วย ดังนั้นเสด็จลุงควรจะเตรียมกองทัพไว้ให้มากกว่านี้ถึงจะปลอดภัย

โอ้ ยังมีเรื่องสำคัญอีกเรื่องพ่ะย่ะค่ะ เสด็จลุงที่รัก เนื่องจากถูกกองทัพปรัสเซียในทิศทางของลีแยฌคุกคาม การส่งกำลังบำรุงของพวกเราจึงประสบปัญหาใหญ่ เสด็จลุงก็ทรงทราบ ว่าขบวนรถที่ขนส่งจากลักเซมเบิร์กไปบรัสเซลส์นั้น ต้องขับผ่านบริเวณใกล้ๆ ลีแยฌ ซึ่งทำให้เสบียงของกองทัพเราถูกโจมตีได้ง่ายมาก ดังนั้น หม่อมฉันจึงหวังว่าจะสามารถรวบรวมเสบียงทางทหารในพื้นที่เซาท์เนเธอร์แลนด์ได้ ซึ่งนี่ก็จะเป็นการช่วยเสด็จลุงประหยัดค่าใช้จ่ายได้อีกทางหนึ่งด้วยพ่ะย่ะค่ะ”

งบประมาณทางทหารของกองทัพฝรั่งเศสในเซาท์เนเธอร์แลนด์ปัจจุบัน ส่วนใหญ่ก็เป็นออสเตรียที่เป็นคนจ่าย

และหากกองทัพฝรั่งเศสสามารถ “รวบรวมเสบียงในพื้นที่” ได้ นั่นก็เท่ากับเป็นการรับช่วงต่อเรื่องการเก็บภาษีของเซาท์เนเธอร์แลนด์ไปโดยปริยาย ในขณะเดียวกันก็จำเป็นต้องตั้งตำแหน่งบริหารจัดการขึ้นมา เพื่อความสะดวกในการสื่อสารกับประชาชนและขนส่งเสบียง

ส่วนขุนนางออสเตรียที่ “ไร้ความสามารถ” บางคน การจะให้พวกเขาค่อยๆ ส่งมอบอำนาจในช่วงสงคราม ก็กลายเป็นเรื่องที่สมเหตุสมผล

ในตอนท้ายของจดหมาย โจเซฟก็แสดงความมุ่งมั่นอย่างยิ่งใหญ่: ฝรั่งเศสจะให้การสนับสนุนออสเตรียอย่างเต็มที่ที่สุด รวมถึงเรื่องการส่งกำลังเสริมไปยังแนวหน้าบรัสเซลส์ก็กำลังอยู่ในระหว่างการเตรียมการ ขอให้องค์จักรพรรดิทรงวางพระทัย

เขารู้ดีว่า ในขณะนี้ออสเตรียและปรัสเซียกำลังต่อสู้กันอย่างดุเดือดที่ไซลีเซีย ใครที่ถอยไปแม้แต่ก้าวเดียวก็อาจจะนำมาซึ่งหายนะได้ ดังนั้นจักรพรรดิโยเซฟที่ 2 จึงแทบจะอยากดึงทหารออสเตรียในเซาท์เนเธอร์แลนด์กลับไปใจจะขาด ไม่มีทางที่จะส่งทหาร 2 หมื่นนายมาที่นี่อีกแน่นอน

ดังนั้น ทางเลือกของออสเตรียจึงเหลือเพียงสองทาง คือ 1. ปล่อยเซาท์เนเธอร์แลนด์ไป 2. ยอมมอบผลประโยชน์ให้ฝรั่งเศส เพื่อให้กองทัพฝรั่งเศสช่วยควบคุมสถานการณ์ในเซาท์เนเธอร์แลนด์

ในความเป็นจริงก็เท่ากับว่าไม่มีทางเลือก หากเซาท์เนเธอร์แลนด์แยกตัวเป็นเอกราช ไม่เพียงแต่จักรวรรดิจะต้องเสียหน้าอย่างหนัก ขวัญกำลังใจก็จะถูกบั่นทอนอย่างรุนแรง และกองกำลังพิทักษ์ชาติเซาท์เนเธอร์แลนด์ รวมถึงทัพเนเธอร์แลนด์ ก็มีความเป็นไปได้สูงที่จะไปเสริมกำลังให้ปรัสเซียที่ไซลีเซีย

เมื่อเป็นเช่นนั้น ออสเตรียก็คงไม่ต้องทำสงครามต่อแล้ว

โจเซฟส่งจดหมายให้ทหารนำสาร แล้วก็เรียกเสนาธิการคนหนึ่งมา เพื่อให้เขาเดินทางไปลักเซมเบิร์ก เพื่อส่งข้อความปากเปล่าให้กับผู้บัญชาการเรโอของออสเตรีย

เขาเพิ่งจะจัดการงานเสร็จ เอมงก็นำทหารนำสารจากปารีสเข้ามาในเต็นท์

ฝ่ายหลังโค้งคำนับโจเซฟอย่างนอบน้อม ก่อนจะหยิบจดหมายสองฉบับออกมาจากกระเป๋าหนังแนบกาย ส่งให้กับเอมงที่อยู่ด้านข้าง

โจเซฟรับจดหมายมาจากคนสนิทเพื่อดูรายละเอียด ฉบับหนึ่งเป็นของอาร์ชบิชอปบรีแอน น่าจะเป็นการขอความเห็นจากมกุฎราชกุมารเกี่ยวกับเรื่องสำคัญที่เกิดขึ้นในฝรั่งเศสเร็วๆ นี้ ซึ่งความจริงก็คือการรายงานผลการทำงาน

ส่วนอีกฉบับกลับเป็นจดหมายที่เขียนโดยพระราชินีมารี และด้านหลังยังแนบ “แผนการส่งเสริมการค้าฝรั่งเศส-รัสเซีย” ที่เอกอัครราชทูตรัสเซียส่งมาด้วย

เขาเริ่มเปิดอ่านจดหมายของเสด็จแม่ก่อนด้วยความงุนงง

ช่วงแรกของจดหมายก็ยังคงเป็นการบ่นคิดถึงลูกชายจนนอนไม่หลับเหมือนเช่นเคย จากนั้นก็เป็นความห่วงใยว่าลูกชายกินอิ่มไหม ป่วยหรือเปล่า เหนื่อยไหมที่ลักเซมเบิร์ก และยังบ่นที่เขาลืมพาพ่อครัวไปด้วยอีก…

โจเซฟสัมผัสได้ถึงความรักอันเปี่ยมล้นจากจดหมาย ในใจก็รู้สึกอบอุ่นขึ้นมา ดูเหมือนว่าตอนที่เสด็จแม่เขียนจดหมาย เขายังคงอยู่ที่ลักเซมเบิร์กอยู่เลย แต่การมาทำศึกที่แนวหน้า การพกพ่อครัวหลวงมาสักสองสามคนมันจะเป็นเรื่องอะไรกัน ปกติแล้วพวกเขาต้องพกอุปกรณ์ทำครัวและวัตถุดิบมาเป็นคันรถด้วยซ้ำ…

โจเซฟพลันนึกขึ้นมาได้ว่า การให้พ่อครัวหลวงทำอาหารบำรุงให้กับทหารที่บาดเจ็บในแนวหลังก็เป็นความคิดที่ไม่เลวเลย อย่างแรกคือทหารจะได้รับรู้ถึงความห่วงใยและความเอาใจใส่จากราชวงศ์ อย่างที่สองคือเสด็จแม่จะได้ไม่ต้องมาบ่นเรื่องนี้กับเขาอีก

เขาอ่านต่อไป

พระราชินีมารีกำชับในจดหมายว่า อย่าให้ลูกชายเข้าไปใกล้แนวหน้ามากเกินไป ปล่อยเรื่องการรบให้เป็นหน้าที่ของพวกนายพลไปเถอะ ฝรั่งเศสมีนายพลมากมายตั้งขนาดนั้น

โจเซฟอดไม่ได้ที่จะถอนหายใจ ไม่ว่าใคร ในสายตาของคนเป็นแม่ ก็ยังคงเป็นแค่เด็กน้อยที่บอบบางอยู่เสมอ

“อืม ถ้าเป็นอย่างนั้น ก็ประทานยศนายพลให้ข้าสักตำแหน่งก็แล้วกัน”

เขาเบ้ปาก แล้วเปิดจดหมายหน้าต่อไป

พระราชินีมารีบ่นเรื่องจิปาถะเสร็จ ก็พูดถึงเรื่องน่าสนใจที่พระองค์ทรงพบเจอเมื่อไม่นานมานี้ เอกอัครราชทูตรัสเซียประจำฝรั่งเศส เคานต์สโตรกานอฟ ดูเหมือนว่าจะเมาหนัก ถึงได้บอกว่าจักรพรรดิของพวกเขาทรงชื่นชม “แผนการสวีเดน” ของฝรั่งเศสมาก และจะสนับสนุนข้อเรียกร้องของเราที่มีต่อกลุ่มประเทศแผ่นดินต่ำ ท้ายที่สุด สโตรกานอฟถึงกับบอกว่า ขอเพียงกองทัพรัสเซียสามารถข้ามผ่านโปแลนด์ไปได้ ก็จะสนับสนุนให้เรายึดครองแม่น้ำไรน์ทางฝั่งตะวันออกของออสเตรีย… ดูสิว่าเขากำลังพูดอะไรอยู่ แต่ถึงอย่างไรเขาก็เป็นนักการทูตที่ยอดเยี่ยม แม้จะดื่มหนักขนาดนี้ แต่ก็ยังพูดจาฉะฉาน…

เมื่อโจเซฟอ่านมาถึงตรงนี้ ก็อดไม่ได้ที่จะหรี่ตาลง “แผนการสวีเดน” คือสิ่งที่เขาเป็นคนเสนอเอง และให้ตาลแลร็องเอาไปหลอกพวกรัสเซีย

เห็นได้ชัดว่านี่คือการตอบรับจากเยกาเจรีนาที่ 2 ที่มอบให้กับฝรั่งเศส ไม่ใช่เพราะเอกอัครราชทูตรัสเซียเมาเหล้าแต่อย่างใด

แต่สิ่งที่เขาไม่คาดคิดก็คือ ความทะเยอทะยานของเยกาเจรีนานั้นช่างยิ่งใหญ่เสียจริง ไม่เพียงแต่ต้องการสวีเดนและโปแลนด์ แต่ยังต้องการจะแบ่งเยอรมนีร่วมกับฝรั่งเศสด้วย!

พระนางสมกับที่เป็นสตรีผู้เปี่ยมไปด้วยความกล้าหาญที่สุดในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 จริงๆ

พูดตามตรง ข้อเสนอของเยกาเจรีนานั้น ทำให้โจเซฟรู้สึกหวั่นไหวไปชั่วขณะ

หากฝรั่งเศสได้รับดินแดนทางตะวันตกของแม่น้ำไรน์ทั้งหมด รวมถึงเนเธอร์แลนด์ เบลเยียม ซึ่งเป็นพื้นที่อันอุดมสมบูรณ์ของยุโรปตะวันตก และยังได้อิตาลีมาครองด้วย หากออสเตรียไม่มีเวลามาสนใจ อิตาลีที่อ่อนแอก็เปรียบเสมือนชิ้นเนื้อที่อยู่แค่เอื้อมของฝรั่งเศส เช่นนั้นฝรั่งเศสก็จะทะยานขึ้นฟ้า กลายเป็นจ้าวแห่งทวีปยุโรปอย่างแท้จริง!

ทว่า เขาก็กลับมาสงบสติอารมณ์ได้อย่างรวดเร็ว และส่ายหน้าเพื่อสลัดความคิดที่ไม่เป็นความจริงเหล่านี้ทิ้งไป

เห็นได้ชัดว่า เยกาเจรีนาต้องการให้ฝรั่งเศสดึงดูดความสนใจ เพื่ออำนวยความสะดวกในการขยายอาณาเขตของรัสเซีย

คุณลองดูดินแดนที่รัสเซียต้องการสิ สวีเดน โปแลนด์ หรือแม้แต่ดินแดนทางตะวันออกเฉียงเหนือของคาบสมุทรบอลข่าน สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นพื้นที่ที่อยู่ห่างไกลจากใจกลางทวีปยุโรป ต่อให้พระนางจะกลืนกินมันเข้าไป ประเทศหลักๆ ในยุโรปอย่างอังกฤษ ปรัสเซีย ออสเตรีย เนเธอร์แลนด์ สเปน แม้จะไม่พอใจ แต่ก็อาจจะไม่เข้าแทรกแซงเพราะปัจจัยเรื่องต้นทุน

ส่วนผลประโยชน์ที่เยกาเจรีนา “แบ่ง” ให้กับฝรั่งเศส ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มประเทศแผ่นดินต่ำ หรือริมฝั่งแม่น้ำไรน์ ล้วนเป็นดั่งกล่องดวงใจของมหาอำนาจในยุโรป พวกเขาจะต้องทุ่มสุดตัวเพื่อต่อสู้กับฝรั่งเศสอย่างแน่นอน!

โจเซฟรีบดึงตัวทหารนำสารเข้ามา แล้วถามด้วยน้ำเสียงหนักแน่น: “สมเด็จพระราชินีทรงตอบกลับเอกอัครราชทูตรัสเซียไปว่าอย่างไร?”

ฝ่ายหลังบอกเพียงว่า ในวันนั้นเคานต์โบบรินสกี้และแกรนด์ดัชเชสอเล็กซานดราก็อยู่ที่นั่นด้วย ส่วนเรื่องที่พวกเขาคุยอะไรกันนั้น ตัวเขาเองก็ไม่ทราบเลย

ก็ไม่น่าแปลกใจนัก สโตรกานอฟเพื่อรักษาความลับ จึงได้หลีกเลี่ยงการพบปะในงานที่เป็นทางการอย่างระมัดระวัง แม้แต่งานเต้นรำก็ยังไม่พอใจ จงใจเลือกที่จะไปเจรจาลับๆ กับพระราชินีมารีในงานแสดงภาพวาด ก็เพื่อไม่ให้ใครได้ยิน

โจเซฟส่ายหน้าแล้วถอนหายใจ เยกาเจรีนาที่ 2 ถึงกับส่งลูกนอกสมรสและหลานสาวสายตรงมา แสดงว่าพระนางต้องการจะผลักดันเรื่องนี้ให้สำเร็จจริงๆ

แม้ว่าดูจากน้ำเสียงในจดหมายของเสด็จแม่ พระองค์จะคิดว่าเอกอัครราชทูตรัสเซียแค่พูดจาเหลวไหล และน่าจะยังไม่ได้ตอบตกลง แต่ก็กลัวว่าพระองค์จะทรงตัดสินพระทัยอะไรแบบหุนหันพลันแล่น

โจเซฟรีบเขียนจดหมายตอบกลับพระราชินีมารีทันที หลักๆ คือเตือนให้พระองค์อย่าเพิ่งตอบตกลงอะไรกับพวกรัสเซียเด็ดขาด จากนั้นก็ส่งให้ทหารนำสาร และสั่งให้เขารีบส่งกลับไปที่พระราชวังแวร์ซายส์ด้วยความเร็วที่สุด

มองดูแผ่นหลังของทหารนำสาร โจเซฟก็อดไม่ได้ที่จะตกอยู่ในห้วงความคิด ดูเหมือนว่าต่อไปเรื่องยุทธศาสตร์ของประเทศ เขาจะต้องแจ้งให้เสด็จแม่ทราบล่วงหน้าเสียแล้ว มิฉะนั้นหากเกิดเรื่องใหญ่ขึ้นมา การจะตามแก้ปัญหาก็คงจะยุ่งยากน่าดู

หลังจากนั้นเขาก็ฉุกคิดขึ้นมาได้ว่า แม้ข้อเสนอของเยกาเจรีนาจะไม่สามารถตอบตกลงได้ แต่ก็สามารถใช้ความทะเยอทะยานของพระนาง เพื่อแสวงหาผลประโยชน์ทางยุทธศาสตร์ให้กับฝรั่งเศสได้

เพียงแต่ว่าจะจัดการเรื่องนี้อย่างไร ก็ต้องคิดไตร่ตรองให้รอบคอบเสียก่อน

โจเซฟหยิบ “แผนการส่งเสริมการค้าฝรั่งเศส-รัสเซีย” ขึ้นมาดูอีกครั้ง เนื้อหาหลักคือเยกาเจรีนาหวังว่าจะเพิ่มปริมาณการค้าระหว่างฝรั่งเศสและรัสเซียให้มากขึ้น เพื่อลดการพึ่งพาการค้ากับอังกฤษ เห็นได้ชัดว่าปริมาณการค้าที่พุ่งสูงขึ้นอย่างต่อเนื่องของบริษัทการค้าแฝดในช่วงนี้ ทำให้พระนางเกิดความสนใจ

โจเซฟมองดูข้อกำหนดที่ไม่มีอะไรแปลกใหม่ในเอกสาร พลางส่ายหน้าเล็กน้อย

ความต้องการวัตถุดิบของฝรั่งเศสในปัจจุบันมีเพียงเท่านั้น และตลาดของรัสเซียก็ไม่อาจจะเปิดกว้างให้กับฝรั่งเศสได้ทั้งหมด ดังนั้นปริมาณการค้าระหว่างทั้งสองฝ่ายในตอนนี้จึงถือว่าถึงจุดอิ่มตัวแล้ว

รัสเซียมีทรัพยากรพวกถ่านหินและเหล็กอยู่ไม่น้อย แต่ก็อยู่ไกลจากฝรั่งเศสมาก ต้นทุนการขนส่งสูงลิบลิ่ว ไม่อย่างนั้นก็คงจะสามารถซื้อเข้ามาได้เป็นจำนวนมาก

เขาเตรียมจะโยนเอกสารนั้นทิ้งไป แต่แล้วก็นึกอะไรบางอย่างขึ้นมาได้ จึงพึมพำเสียงเบา: “ไม่สิ ต้นทุนการขนส่งสูง ถ้างั้นก็จัดการในพื้นที่นั้นเลยสิ…”

เขานึกถึงกรณีศึกษาทางธุรกิจของอังกฤษในรัสเซียช่วงศตวรรษที่ 19 ขึ้นมาทันที

ในเวลานั้น รัสเซียพ่ายแพ้ในสงครามไครเมีย ซาร์ตระหนักถึงความสำคัญของอุตสาหกรรมเหล็กกล้า และความเร่งด่วนในการพัฒนาพื้นที่ใกล้เคียงไครเมีย

ในเวลานั้นมีนักธุรกิจชาวอังกฤษคนหนึ่งชื่อ จอห์น ฮิวจ์ส เนื่องจากทนการแข่งขันอันดุเดือดในอังกฤษไม่ไหว จึงอยากจะมาเสี่ยงโชคที่รัสเซีย เขาพบว่าภูมิภาคดอนบาสทางตอนเหนือของไครเมีย มีทรัพยากรพวกถ่านหินและเหล็กอุดมสมบูรณ์มาก แต่กลับยังไม่ได้รับการบุกเบิกอย่างมีประสิทธิภาพ

ดังนั้นเขาจึงเซ็นสัญญากับรัฐบาลซาร์ นำเงินมาลงทุนที่ดอนบาส และพาคนงานชาวอังกฤษกว่าร้อยคนมาตั้งโรงงานเหมืองแร่ที่นี่

ประจวบเหมาะกับที่รัสเซียกำลังเร่งสร้างกองเรือบอลติก โรงงานถลุงเหล็กของฮิวจ์สจึงขายเหล็กกล้าให้กับอู่ต่อเรือของรัสเซียได้อย่างไม่ขาดสาย ทำกำไรเป็นกอบเป็นกำ และท้ายที่สุด โรงงานถลุงเหล็กของเขาก็ขยายตัวจนกลายเป็นเมืองขนาดใหญ่เลยทีเดียว

จนกระทั่งเกือบหนึ่งศตวรรษต่อมา เมื่อเกิดการปฏิวัติเดือนตุลาคม ตำนานการลงทุนของฮิวจ์สถึงได้จบลง

และภูมิภาคดอนบาสในตอนนี้ ก็ยังไม่มีการสำรวจพบทรัพยากรพวกถ่านหินและเหล็กเลย หากจะไปลงทุนในเวลานี้ ต้นทุนก็คงจะถูกกว่าฮิวจ์สมาก กะว่าแค่ซื้อที่ดินรกร้างก็คงจะได้เหมืองถ่านหินและเหล็กชั้นดีมาครองแล้ว

จากนั้นก็สร้างโรงงานขุดแร่ในพื้นที่ แล้วส่งแท่งเหล็กดิบที่ถลุงแล้วกลับมาทำให้บริสุทธิ์ต่อที่ฝรั่งเศส

ถ่านหินที่ใช้ไม่หมดก็นำไปเผาเป็นถ่านโค้กส่งกลับมาที่ฝรั่งเศส หรือแม้แต่ขายในพื้นที่ก็ยังได้กำไร

โรงงานจะจ้างคนรัสเซีย ต่อให้ค่าจ้างหรือสวัสดิการจะแย่แค่ไหน ก็ไม่ต้องกังวลว่าพวกเขาจะก่อเรื่อง รัฐบาลซาร์ไม่เคยปรานีพวกที่ก่อเรื่องวุ่นวายในประเทศอยู่แล้ว

กำไรมหาศาลชัดๆ!

แถมการสร้างเหมืองแร่และโรงงาน ก็ยังสามารถช่วยเพิ่มรายได้จากภาษีให้กับรัสเซีย ช่วยสร้างฐานที่มั่นด้านหลังไครเมียได้อีกด้วย ไครเมียคือท่าเรือที่สำคัญที่สุดของรัสเซีย ทำให้รัสเซียมีเส้นทางเดินเรือค้าขายกับทวีปยุโรปได้ ซาร์ทุกพระองค์ล้วนให้ความสำคัญกับที่นี่เป็นอย่างมาก แต่ก็จนกระทั่งเยกาเจรีนาที่ 2 เอาชนะออตโตมันได้ ถึงจะสามารถควบคุมทางออกสู่ทะเลดำแห่งนี้ได้อย่างเบ็ดเสร็จ

หากฝรั่งเศสสามารถช่วยรัสเซียเสริมสร้างความมั่นคงในการปกครองไครเมียได้ การสร้างเมืองรอบๆ และดึงดูดผู้คนให้มาตั้งถิ่นฐาน คือวิธีการปกครองที่ดีที่สุด เยกาเจรีนาก็จะต้องซาบซึ้งในตัวฝรั่งเศสจนน้ำตาไหลแน่ๆ

ในประวัติศาสตร์ ซาร์ก็คอยปกป้องการลงทุนของฮิวจ์สมาโดยตลอด ซึ่งก็เป็นสิ่งที่ยืนยันเรื่องนี้ได้ดี

มุมปากของโจเซฟปรากฏรอยยิ้มขึ้นมาอีกครั้ง ถ้าเป็นแบบนี้ ก็ต้องขออะไรบางอย่างจากเยกาเจรีนาที่ 2 สักหน่อย ไม่อย่างนั้นพระนางอาจจะไม่สบายใจเอาได้

เขาจึงหยิบปากกาขึ้นมา เขียนต่อท้ายเอกสาร “แผนการค้า” นั้นว่า: สำหรับข้อเสนอของแผนการทั้งหมด ฝรั่งเศสขอแสดงความชื่นชมและสนับสนุน…

และเพื่อเป็นการส่งเสริมมิตรภาพอันดีงามระหว่างฝรั่งเศสและรัสเซีย ฝรั่งเศสตัดสินใจจะเชิญชวนให้นักลงทุนและเจ้าของโรงงานในประเทศ เดินทางไปก่อสร้างโรงงานที่บริเวณไครเมีย… จะลงทุนเพียงอย่างเดียว ไม่เข้าไปยุ่งเกี่ยวกับเรื่องการเมืองหรือการทหารใดๆ ทั้งสิ้น และจะปฏิบัติตามกฎหมายภาษีและการค้าของรัสเซียอย่างเคร่งครัด…

หวังว่าองค์ซาร์จะทรงให้ความช่วยเหลือแก่ฝรั่งเศสในเรื่องที่เกี่ยวกับแอฟริกาเหนือตามความเหมาะสม…

หลังจากจัดการเรื่องของรัสเซียเสร็จ โจเซฟก็เปิดจดหมายของบรีแอนขึ้นมาอ่านรายละเอียด

อัครมหาเสนาบดีเริ่มจากรายงานสถานการณ์โดยรวมของฝรั่งเศสในช่วงที่ผ่านมา และขอให้มกุฎราชกุมารเป็นผู้ตัดสินใจในเรื่องที่เขาไม่แน่ใจ

จากนั้น เขาก็พูดถึงค่าใช้จ่ายมหาศาลในการทำสงครามต่างประเทศในช่วงนี้ เนื่องจากสถานการณ์ที่คาดไม่ถึงหลายอย่าง ทำให้รายจ่ายโดยรวมเพิ่มขึ้นจากที่คาดการณ์ไว้ 12 เปอร์เซ็นต์ แต่ก็ยังอยู่ในขอบเขตที่ระบบการคลังจะรับไหว ทว่าหากยังทำสงครามต่างประเทศต่อไปเรื่อยๆ คาดว่าภายในสิ้นปีนี้ การคลังก็จะมีปัญหาแน่นอน

เรื่องนี้ก็ไม่ได้เกินความคาดหมายของโจเซฟนัก อีกอย่างเขาก็ไม่ได้ตั้งใจจะทำสงครามต่างประเทศไปนานๆ อยู่แล้ว อย่างน้อยฝั่งแอฟริกาเหนือก็น่าจะเกิดการเปลี่ยนแปลงในเร็วๆ นี้ และรายได้จากภาษีในท้องถิ่นของเซาท์เนเธอร์แลนด์ที่เก็บมาได้ ก็สามารถแบ่งเบาภาระทางการคลังไปได้มาก

โดยรวมแล้ว ทุกอย่างยังอยู่ในขอบเขตที่ควบคุมได้

เขาอ่านต่อไป

ในส่วนท้ายของจดหมาย บรีแอนได้รายงานผลการประชุมคณะรัฐมนตรีล่าสุดเกี่ยวกับแผนการให้เกษตรกรไถ่ถอนที่ดิน

โจเซฟขมวดคิ้วโดยสัญชาตญาณ แผนการไถ่ถอนนี้ถูกแก้ไขมาสามรอบแล้ว แต่ก็ยังไม่เป็นที่น่าพอใจ

ใช่แล้ว แม้ว่าก่อนหน้านี้เขาจะผลักดันให้ยกเลิกสิทธิพิเศษของขุนนางฝรั่งเศสไปแล้ว แต่สำหรับนโยบายที่ว่าเกษตรกรจะไถ่ถอนที่ดินได้อย่างไรนั้น กลับยังไม่ได้ประกาศออกมา

ดังนั้น สำหรับพวกเกษตรกร พวกเขาแค่ไม่ต้องจ่ายภาษีเล็กๆ น้อยๆ อย่างภาษีโรงสี ภาษีเตาอบ ภาษีล่าสัตว์ ฯลฯ แต่ปัญหาหลักเรื่องที่ดินยังไม่ได้รับการแก้ไขอย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งนี่ก็เป็นสาเหตุหลักที่ทำให้ก่อนหน้านี้พวกเขาไม่ได้แสดงความกระตือรือร้นต่อการยกเลิกสิทธิพิเศษของขุนนางเท่าที่ควร

เพียงแต่ การจะไถ่ถอนที่ดินอย่างเป็นรูปธรรมนั้นเป็นเรื่องที่ยุ่งยากมาก และจะส่งผลกระทบต่อคนทั้งประเทศอย่างแน่นอน

กรรมสิทธิ์ที่ดินของฝรั่งเศสในยุคศักดินานั้นวุ่นวายมาก แทบจะไม่มีใครเป็นเจ้าของที่ดินได้อย่างเบ็ดเสร็จเลย ที่ดินศักดินาจำนวนมากเป็นกรรมสิทธิ์ร่วมกันระหว่างกษัตริย์ ขุนนาง ศาสนจักร และรัฐบาลท้องถิ่น หรือพูดง่ายๆ ก็คือไม่ใช่ของใครเลย

นอกจากนี้ สิทธิในการครอบครอง สิทธิในการใช้ประโยชน์ และผลประโยชน์จากที่ดิน ก็มักจะเป็นของคนละคนกัน บรรดาเจ้าที่ดินศักดินาความจริงแล้วไม่ใช่เจ้าของที่ดิน แต่กลับมีสิทธิในการเก็บภาษี และมีอำนาจในการระบุตัวผู้เพาะปลูก แน่นอนว่า กษัตริย์เองก็มีสิทธิในการเก็บภาษีบางส่วนเช่นกัน

ในบรรดานี้ มีที่ดินจำนวนมากที่เป็นที่ดินสาธารณะ เช่น ป่าไม้ สระน้ำ ที่รกร้างว่างเปล่า ฯลฯ ซึ่งโดยปกติแล้วจะคิดเป็นครึ่งหนึ่งของพื้นที่ทั้งหมดในหมู่บ้าน ตามกฎระเบียบ เกษตรกรสามารถตัดหญ้า ตัดฟืน ปล่อยสัตว์เลี้ยงบนที่ดินสาธารณะเหล่านี้ได้ ส่วนขุนนางก็สามารถมาล่าสัตว์ได้

ทว่า หลังจากผ่านการเปลี่ยนแปลงมาหลายร้อยปี ขุนนางก็อาศัยอำนาจในมือ ยึดครองที่ดินสาธารณะเหล่านี้มาเป็นของตนเอง เปลี่ยนให้เป็นเขตล่าสัตว์ สถานที่พักตากอากาศ บ่อปลา หรือไม่ก็ถางป่าทำไร่ทำนา และยังเก็บภาษีบนที่ดินที่พวกเขาครอบครองอย่างผิดกฎหมายเหล่านี้อีกด้วย

ในแผนการเรื่องที่ดินสองฉบับก่อนหน้านี้ ยังมีการนำที่ดินสาธารณะที่ขุนนางครอบครองมาตีมูลค่าตามสัดส่วน แล้วให้เกษตรกรไถ่ถอน โดยให้เหตุผลว่า ขุนนางก็ลงทุนไปไม่น้อยเพื่อ “พัฒนา” ที่ดินเหล่านี้

แผนการฉบับล่าสุดนี้ ในที่สุดก็บังคับให้ขุนนางต้องคืนที่ดินสาธารณะแล้ว

แต่โจเซฟก็รู้ดีว่า เรื่องนี้ไม่ได้ง่ายขนาดนั้น

จำนวนที่ดินสาธารณะที่ขุนนางครอบครองนั้นมีมากมหาศาล ขุนนางที่ไม่ค่อยจะร่ำรวยบางคนก็ต้องพึ่งพาที่ดินเหล่านี้เพื่อเลี้ยงชีพ ไม่ใช่เรื่องที่จะพูดแค่คำว่า “ยกเลิก” ก็แก้ปัญหาได้

กษัตริย์สามารถออกกฎหมายเรียกคืนที่ดินสาธารณะได้ แต่ขุนนางที่ไร้ทางออกจำนวนมากก็อาจจะรวมตัวกันก่อความวุ่นวายให้กับประเทศได้เช่นกัน และขุนนางก็คือกลุ่มคนที่มีอิทธิพลมากที่สุดในสังคมศักดินาด้วย